ترجمهٔ فارسی مقالهٔ Civic Society and Iran’s Unfinished Future

کدام آینده؟ کدام مسیر؟

ایران در یکی از پرابهام‌ترین و پرتنش‌ترین مقاطع تاریخ معاصر خود قرار دارد. هم‌زمانی تنش‌های منطقه‌ای، فشارهای ژئوپولیتیک و سرکوب‌های داخلی، فضایی پدید آورده است که آیندهٔ سیاسی کشور را بیش از هر زمان دیگری در هاله‌ای از عدم‌قطعیت قرار داده است. در سال‌های اخیر موج‌های اعتراضی گسترده‌ای در ایران شکل گرفته که با واکنش‌های سخت و گاه خشونت‌آمیز حکومت روبه‌رو شده‌اند. گزارش‌های متعدد از کشته شدن هزاران معترض و بازداشت یا سرکوب شمار زیادی از شهروندان حکایت دارد.

این رویدادها زخم‌های عمیقی بر پیکرهٔ جامعهٔ ایران برجای گذاشته است. خانواده‌ها عزادار عزیزان خود شده‌اند، شکاف‌های اجتماعی عمیق‌تر شده‌اند و نسل جوانی از ایرانیان با آینده‌ای روبه‌روست که در آن امید و درد به‌طور هم‌زمان حضور دارند. هرگونه گفت‌وگو دربارهٔ آیندهٔ ایران ناگزیر باید با درک این هزینهٔ انسانی آغاز شود.

با این حال، لحظات بحرانی معمولاً روایت‌های گوناگونی دربارهٔ آیندهٔ یک کشور را نیز به همراه می‌آورند. در میان ایرانیان داخل و خارج از کشور، بحث‌ها دربارهٔ مسیر آیندهٔ ایران شدت گرفته است. برخی بازگشت به الگوهای پیشین حکمرانی را راهی برای ایجاد ثبات می‌دانند. گروهی دیگر بر ضرورت شکل‌گیری ائتلاف‌های متکثر و ساختارهای سیاسی غیرمتمرکز تأکید می‌کنند که بتواند تنوع اجتماعی و قومی ایران را بازتاب دهد.

با وجود اهمیت این بحث‌ها، تمرکز صرف بر شکل حکومت یا رقابت‌های سیاسی می‌تواند ما را از پرسش بنیادی‌تری غافل کند: آیا جامعهٔ ایران از بنیان‌های مدنی لازم برای ساختن نظمی سیاسی پایدار و مشروع برخوردار است؟

رهبری و محدودیت‌های شخصی‌سازی سیاست

در دوره‌های گذار سیاسی، مسئلهٔ رهبری اغلب به محور اصلی بحث‌های سیاسی تبدیل می‌شود. در میان بخشی از ایرانیان خارج از کشور، این پرسش مطرح است که آیا یک چهرهٔ شناخته‌شدهٔ ملی می‌تواند در دوران گذار نقش تسهیل‌کننده‌ای ایفا کند و کشور را به سمت همه‌پرسی آزاد برای تعیین شکل حکومت هدایت کند.

در مقابل، گروه‌هایی دیگر نسبت به تمرکز نمادین قدرت در یک فرد یا جریان خاص تردید دارند و بر ضرورت شکل‌گیری رهبری ائتلافی و نهادهای تضمین‌کنندهٔ مشارکت همهٔ گروه‌های اجتماعی تأکید می‌کنند.

با این حال، این بحث‌ها یک معضل مهم در فضای سیاسی اپوزیسیون را آشکار می‌کنند: اگرچه نگرانی دربارهٔ تمرکز قدرت گسترده است، اما ساختارهای جایگزین رهبری که بتوانند از سطح مشابهی از شناخت عمومی و بسیج اجتماعی برخوردار باشند، هنوز شکل نگرفته‌اند.

این وضعیت بازتاب الگوی آشنایی در بسیاری از جوامعی است که دوره‌های طولانی بحران سیاسی را تجربه می‌کنند: فاصلهٔ میان جاذبهٔ شخصیتی و مشروعیت نهادی. چهره‌های شناخته‌شده ممکن است بتوانند توجه و انرژی سیاسی ایجاد کنند، اما پایداری هر نظم سیاسی در نهایت به نهادهایی وابسته است که اعتماد عمومی را جلب کنند.

در نبود چنین نهادهایی، سیاست به‌سادگی به رقابت میان شخصیت‌ها تقلیل می‌یابد و گفت‌وگو دربارهٔ بنیان‌های نهادی و مدنی آینده به حاشیه رانده می‌شود.

تأمل بر زخم‌ها بدون ساده‌سازی گذار

ابعاد انسانی سرکوب‌های اخیر در ایران نیازمند توجه و تأمل جدی است. کشته شدن هزاران معترض تنها یک رویداد سیاسی نیست؛ بلکه شکافی عمیق در حافظهٔ جمعی جامعهٔ ایران ایجاد کرده است.

با این حال، تجربهٔ تاریخی نشان می‌دهد که جوامع در شرایطی که با خشونت و سرکوب مواجه شده‌اند، غالباً به روایت‌های ساده‌سازی‌شده از آینده گرایش پیدا می‌کنند، روایت‌هایی که وعدهٔ تغییر سریع از طریق جایگزینی یک ساختار قدرت با ساختاری دیگر را می‌دهند.

اما دگرگونی سیاسی پایدار نیازمند چیزی فراتر از تغییر در رأس قدرت است. چنین تحولی مستلزم بازسازی اعتماد اجتماعی، هنجارهای مشترک و احساس مسئولیت جمعی در میان شهروندان است.

بدون این بنیان‌های مدنی، حتی پروژه‌های سیاسی با نیت‌های مثبت نیز ممکن است با بحران مشروعیت و بی‌ثباتی مواجه شوند.

بازسازی واژگان مدنی جامعه

برای درک این چالش، باید به سیر تحول اندیشه‌های سیاسی در تاریخ معاصر ایران بازگردیم. مفاهیمی مانند عدالت، آزادی، استقلال و شهروندی از دوران انقلاب مشروطه تا جنبش‌های اجتماعی معاصر، همواره در مرکز گفت‌وگوهای عمومی قرار داشته‌اند.

با گذشت زمان، بسیاری از این مفاهیم به شعارهای سیاسی تقلیل یافته‌اند و ارتباط خود را با بحث‌های اخلاقی و فلسفی عمیق‌تری که زمانی آن‌ها را شکل داده بود از دست داده‌اند.

پروژهٔ ایران ۱۴۰۰ تلاش می‌کند این پیوستگی فکری را بازیابی کند. این پروژه با بررسی تحول تاریخی نهادها و ایده‌ها در جامعهٔ ایران نشان می‌دهد که چگونه نسل‌های مختلف ایرانیان دربارهٔ مشروعیت، عدالت و مشارکت سیاسی اندیشیده‌اند.

هدف این رویکرد ارائهٔ نسخه‌ای سیاسی برای آینده نیست، بلکه بازگشودن فضایی برای گفت‌وگوی آگاهانه دربارهٔ مسیرهای ممکن پیش روی جامعه است.

شهروند ایران‌زمین به‌عنوان افق مدنی

در این چارچوب، مفهوم «شهروند ایران‌زمین» که توسط آرام حسامی مطرح شده، افق تازه‌ای برای بازاندیشی در باب هویت سیاسی ارائه می‌دهد.

در این نوع نگاه‌ها، تعلق سیاسی لزوماً از طریق ایدئولوژی یا ساختار قدرت تعریف نمی‌شود، بلکه از خلال رابطه‌ای مدنی میان شهروندانی شکل می‌گیرد که در یک فضای تاریخی و فرهنگی مشترک زندگی می‌کنند.

این مفهوم پرسشی متفاوت را پیش روی ما می‌گذارد: به‌جای آنکه بپرسیم چه گروهی باید قدرت را در دست گیرد، باید بپرسیم چه نوع رابطهٔ مدنی باید میان شهروندان شکل گیرد تا یک جامعهٔ سیاسی مشروع و پایدار ممکن شود.

چنین رویکردهایی می‌تواند زمینه‌‌هایی فراهم کند که در آن تنوع اجتماعی ایران با حس مشترکی از مسئولیت مدنی پیوند بخورد.

از تحلیل راهبردی تا سواد مدنی

تحلیل‌های راهبردی نیز نشان می‌دهند که پایداری هر نظام سیاسی به رابطهٔ میان مقبولیت (مشروعیت)، روایت و اعتماد اجتماعی وابسته است. پژوهش‌هایی که در این چارچوب انجام شده‌اند بر این نکته تأکید دارند که نظام‌های سیاسی متکی بر ابزارهای صرفاً قهری یا تحمیلی ممکن است برای مدتی دوام بیاورند، اما در بلندمدت با بحران اعتماد عمومی مواجه می‌شوند.

در مقابل، نظام‌هایی که شهروندان آن‌ها نهادهای سیاسی را بازتابی از ارادهٔ جمعی می‌دانند، معمولاً در برابر بحران‌ها مقاوم‌ترند.

در چنین شرایطی، سواد رسانه‌ای و توانایی تحلیل روایت‌های سیاسی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. کانال وفا با هدف تقویت این نوع سواد مدنی شکل گرفته است. ما به پلتفرم‌های بیشتری برای گفت‌وگو دربارهٔ روایت‌ها، رسانه‌ و نقش شهروندان در شکل‌دهی به فضای عمومی نیاز داریم.

جامعهٔ مدنی، میدان اصلی تحول

در نهایت، بسیاری از تحولات تعیین‌کنندهٔ آیندهٔ ایران احتمالاً در عرصهٔ جامعهٔ مدنی شکل خواهد گرفت.

جامعهٔ مدنی شامل شبکه‌ها، انجمن‌ها، نهادهای فرهنگی و ابتکارات اجتماعی است که در خارج از ساختار رسمی دولت فعالیت می‌کنند. در طول تاریخ معاصر ایران، این فضاها بارها محل شکل‌گیری اندیشه‌های تازه، سازمان‌دهی اجتماعی و تخیل سیاسی بوده‌اند.

اگرچه این فضاها گاه با محدودیت‌های جدی مواجه شده‌اند، اما تداوم آن‌ها نشان می‌دهد که جامعهٔ ایران همواره در تلاش بوده است میان اقتدار سیاسی و مشارکت اجتماعی نوعی تعادل برقرار کند.

از بحران تا تخیل مدنی

آیندهٔ ایران تنها با تغییر ساختار قدرت تعیین نخواهد شد. آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، توانایی جامعهٔ ایران در بازسازی بنیان‌های مدنی لازم برای حکمرانی مشروع و فراگیر است.

تحلیل راهبردی می‌تواند ساختارهای قدرت را روشن کند. پژوهش تاریخی می‌تواند تحول ایده‌ها را نشان دهد. گفت‌وگوی عمومی نیز می‌تواند زمینهٔ مشارکت مسئولانهٔ شهروندان را فراهم آورد.

ترکیب این سه حوزه به فرآیندی تدریجی اما حیاتی منجر می‌شود: بازسازی تخیل مدنی.

تاریخ بارها نشان داده است که نظم‌های سیاسی پایدار نه لزوماً از دل تصمیمات حاکمان، بلکه از دل رابطهٔ در حال تحول میان شهروندان، ایده‌ها و نهادها شکل می‌گیرند.

برای ایران نیز، آینده‌ای پایدار احتمالاً از همین مسیر خواهد گذشت.