از ارتباطات تا شهروندی
مسیر تداوم کنش و مسئولیتپذیری در بیداری مدنی
در سالهای اخیر، واژههایی مانند «اجتماع»، «مشارکت» و «مسئولیت» بیش از هر زمان دیگری در گفتوگوهای عمومی و تحلیلهای سیاسی بهکار رفتهاند، اما این فراوانی، لزوماً به روشنتر شدن معنای آنها نمیانجامد. مسئله جامعه امروز ایران، فقدان مشارکت نیست بلکه ناتوانی در تداوم کنش و تبدیل آن به مسئولیتپذیری است.
در عمل، ما در وضعیتی هستیم که در آن، به هم متصلایم، اما لزوماً در یک «اجتماع» زندگی نمیکنیم. این شکاف، یک مسئله صرفاً اجتماعی نیست، بلکه نشانه اختلالی عمیقتر در شکلگیری حیات مدنی است. اختلالی که در امتداد گذار از «حاکمیت» به «جامعه» قابل فهم است. در این گذار، مفاهیم از سطح ساختارهای رسمی به سطح تجربه زیسته و کنش اجتماعی منتقل میشوند، اما این انتقال، همواره به تداوم و نهادینه شدن این مفاهیم نمیانجامد.
در این چارچوب، «اجتماع» دیگر یک وضعیت از پیش موجود نیست، بلکه فرآیندی در حال شکلگیری است—فرآیندی که تنها در صورتی به پایداری میرسد که بتواند از سطح ارتباطات میان افراد عبور کند و به سطح مسئولیتپذیری برسد. این پرسش، در نهایت به مسئلهای بنیادیتر میانجامد: در چنین شرایطی، آیا میتوان از شهروندی سخن گفت؟
در ادامه این بحث، لازم است روشن شود که وقتی از «کنش» سخن میگوییم، منظور چیست. در اینجا، کنش صرفاً به معنای اعتراض یا حضور در خیابان نیست. کنش میتواند در قالبهای مختلفی بروز پیدا کند؛ از گفتوگو و تولید معنا تا مشارکت مدنی، همکاری جمعی و تلاش برای شکل دادن به آیندهای که در آن سهیم هستیم. تفاوت این فعالیتها در شکل آنها نیست، بلکه در این است که آیا ادامه پیدا میکنند و آیا فرد در قبال آنها مسئولیت میپذیرد یا نه.
در تجربه تاریخی ایران، اشکال مختلفی از «با هم بودن» وجود داشته است. اجتماعات سنتی مبتنی بر پیوندهای خویشاوندی، مذهبی یا جغرافیایی، ساختارهای بسیجگر و ایدئولوژیک و در سالهای اخیر، شبکههای گسترده و سیال در فضای دیجیتال، هر یک امکان نوعی از پیوند را فراهم کردهاند. اما آنچه در بسیاری از این تجربهها کمتر دیده میشود، تداوم، اعتماد و تبدیل این پیوندها به ساختارهای پایدار است.
در پاسخ به این وضعیت، معمولاً بر «مشارکت» تأکید میشود اما تجربه معاصر نشان میدهد که مسئله، کمبود مشارکت نیست، بلکه نوع آن است. نوعی از مشارکت در حال گسترش است که میتوان آن را «مشارکت واکنشی» نامید؛ مشارکتی که در واکنش به رویدادها شکل میگیرد، در لحظهای از همبستگی بروز میکند و سپس فروکش میکند. چنین مشارکتی، اگرچه میتواند انرژی و همبستگی لحظهای ایجاد کند، اما اغلب دوام نمیآورد.
در این نقطه، مفهوم «عاملیت مدنی» اهمیت پیدا میکند. عاملیت، صرفاً توانایی کنش نیست، بلکه توانایی تداوم کنش در طول زمان است.
با این حال، تداوم کنش همواره یک انتخاب ساده نیست. در شرایطی که هزینهها افزایش مییابد، اعتماد کاهش پیدا میکند و چشمانداز تیرهتر میشود، پیگیری کنش دشوار میشود.
در اینجا، مفهوم «مسئولیتپذیری» بهعنوان حلقه اتصال کنش و تداوم آن مطرح میشود. بدون مسئولیتپذیری، کنشها پراکنده میشوند؛ با مسئولیتپذیری، تداوم پیدا میکنند و به ساختارهای پایدار نزدیک میشوند.
در چارچوب بیداری مدنی، پایداری کنش جمعی تنها در صورتی ممکن است که بر سه عنصر استوار باشد: صداقت، حقیقت و اعتماد.
در نهایت، شهروندی زمانی شکل میگیرد که فرد کنش خود را ادامه دهد و نسبت به آن مسئولیتپذیر بماند.
شهروندی نه یک عنوان، بلکه نتیجه تداوم کنش و پذیرش مسئولیت در قبال آیندهای است که با دیگران میسازیم.
Vafa Mostaghim is a strategic communication expert with over two decades of experience navigating narrative environments, cross-border media, and information ecosystems. He is the Founder and Executive Director of Iran 1400 Inc. and serves as President and CEO of PersuMedia, where he applies strategic communication to complex challenges in open-source intelligence. He was educated in advertising and marketing communications, with advanced studies in strategic communication.
